2010 YILINA KADAR TÜRKİYE’DE MOTORLU TAŞITLARDA KULLANILACAK YAKIT SATIŞ MİKTARLARININ TAHMİNİ DEĞİŞİMLERİ

Yrd. Doç. Dr. İsmet ÇELİKTEN

Gazi Üniversitesi Teknik Eğitim Fakültesi Makine Eğitimi Bölümü Teknikokullar/ANKARA

    ÖZET

    Bu çalışmada Türkiye Petrol İşleri Genel Müdürlüğünün 1990-2000 yılları arasındaki petrol satış veriler kullanıldı. Petrol satış verileri sadece LPG, Normal Benzin, Süper Benzin, Kurşunsuz Benzin, Dizel Yakıtı satış verilerinden oluşmaktadır. Bu veriler kullanılarak logaritmik regrasyon ve lineer analizlerine göre 2010 yılına kadar Türkiye’deki satış miktarları tahmin edildi.

    Anahtar kelimeler: Petrol, Sıvı yakıtlar, Benzin, Dizel yakıtı.

 

    ABSTRACT

    In this research the data was obtained from General Directory of Turkish Petroleum for the sales of the petrol between 1990-2000 years. The petrol sales just include Liquid Petrol Gases (LPG), Normal Gasoline, Super Gasoline, Unleaded Gasoline, Diesel Oil. By using this data, the logarithmic regression and linear analyses programs the petroleum sales, until the years of 2010 in Turkey.

    Key words: Petrol, Liquid petrol, Gasoline, Diesel oil

 

    GİRİŞ

    Isınma, ulaşım, sanayi ve endüstri insanlığın ihtiyaçlarındandır. Bu ihtiyaçlar hidrolik ve atom santrallerinden, yer altı ve yer üstü kaynaklarından karşılanmaktadır. Petrol enerjisi belirtilen kaynaklar içerisinde oldukça önemli bir yer tutmaktadır.

    Türkiye’de kullanılan elektrik ihtiyacının bir kısmı hidrolik santrallerden karşılanmakta, bir kısmı da doğal gaz çevrim santrallerinden elde edilmekte ve bir kısmı da komşu ülkelerden satın alınmak suretiyle temin edilmektedir. Ülkemizde gerekli olan enerji ihtiyacı günden güne artmaktadır. Bunların içerisinde petrol ve elektrik enerji ihtiyaçları diğer enerji çeşitleri içerisinde oldukça fazla yer tutmaktadır. Belirtilen bu enerjilerin toplam enerji ihtiyacı içerisindeki payı oldukça fazladır (1,2,3,4). Türkiye’deki petrol satışları bir çok şirketler tarafından sağlanmaktadır (5). Yapılan araştırmada da Türkiye’de 1990-2000 yılları arası benzin ve dizel motorlu taşıtlarda kullanılan yakıt satış miktarlarına göre 2001-2010 yılları arası yakıt satış miktarları tahmin edilmektedir.

    1.      MATERYAL VE METOT

    Bu araştırmada Mikrosoft Excel programı kullanıldı. Bu program içerisinde yer alan tüm regrasyon analiz programlarından, doğrusal, logaritmik, polinom, üs, üstel, fonksiyonları denendi. Çalışmalarda bu fonksiyonlardan R²’si en yüksek çıkanlardan logaritmik fonksiyonlar kullanıldı. Ayrıca değişimlerin aritmetik ortalamaları da alındı. Regrasyon analizleri ile aritmetik ortalamalara göre satış miktarlarındaki değişimlerin mukayeseleri yapıldı.

 

    2.      TÜRKİYE’DE BENZİN VE DİZEL YAKIT SATIŞ MİKTARLARI

    Türkiye’de benzin ve dizel motorlarında kullanılan yakıt miktarları her geçen yıl artmaktadır. Tablo.1’de 1990-2000 yılları arası benzin motorlarında kullanılan yakıtlar ile dizel motorunda kullanılan yakıtlar farklı sütunlarda gösterilmektedir. Sütunlarda aynı motorda kullanılan yakıt miktarları yan yana yer almaktadır(1).

    Tablo 1. 1990-2000 yılları arası benzin ve dizel motorlu taşıtlarında kullanılan yakıt miktarlarının satışları (ton) (1). (Rafinerilerin toptan satışları dahil değildir)

 

    LPG, normal benzin, süper benzin ve kurşunsuz benzin, benzin motorları taşıtlar grubu içerisinde yer verilmiştir. Özellikle LPG 1995 yılından önce mutfak yakıtı ve ısınma amaçlı olarak kullanılmıştır. Fakat, 1995 yılından sonra sadece mutfak ve ısınma amaçlı kullanımı yanında benzin motorlu taşıtlarda da oldukça fazla kullanılmaya başlanmıştır. Belirtilen nedenden dolayı 1995 yılından sonra normal, süper, kurşunsuz benzin satışlarının azalmasına ve LPG satışlarının artmasına neden olmuştur. Bu değişimler de LPG nin benzin motorlu taşıtlarda kullanılmasının bir göstergesi olarak belirtilebilir.

    Bu bilgilerin sonucuna göre, 2000 yılından önceki 11 yıllık benzin ve dizel motorlu taşıtlarda kullanılan yakıt miktarlarının kütlesel satışları, yıllara göre % değişim oranları ve % ortalama değişim oranlarına tablo.2’de yer verilmektedir.

Tablo 2. 1990-2000 yılları arası benzin ve dizel motorlarda kullanılan yakıt çeşitleri kütlesel satış miktarları (ton) ve yüzde (%) değişim oranları.

    2.1.Toplam Benzin Motoru Yakıtları Satış Miktarları

    LPG (Liquid Petrol Gas) denen sıvılaştırılmış petrol gaz ham petrolün damıtılması sırasında 0-35^oC arasında esnasında elde edilir (6). 1990’lı yılların ortalarının sonuna kadar genel olarak mutfak yakıtı olarak ve çok az da ısınma amaçlı kullanılmakta idi. 1990’lı yılların ikinci yarısının sonlarına doğru mutfak yakıtı yanında benzin motorlu taşıtlarda kullanılmaya başlandı. LPG satış miktarı 1990 ve 2000 yılları satış artışı sırasıyla 1611630-4389715 ton olup belirtilen yıllar arası ortalama artış oranı %109 ve yıllık artış oranı ise %10,9 civarında bulundu. 1990-1996 yılları arası satış miktarı sırasıyla 1611630-2243882 ton olup 6 yıllık artış oranı %35 ve yıllık ortalama artış oranı ise %5,8 olarak tespit edildi. 1997 ve 2000 yılı LPG satış miktarı sırasıyla 2834453-4389715 ton ve 4 yıllık artış oranı %75 ve yıllık ortalama artış oranı ise %19 olarak tespit edildi.

    Normal benzin satışlarında 1993 yılından itibaren kademeli olarak azalmalar görülmektedir. 1990 yılında normal benzin satış miktarı 1917318 ton iken, 2000 yılında 1202000 tona düşmüştür. Belirtilen yıllarda yıllık ortalama satış miktarlarındaki azalma oranı %3,7 civarındadır.

Süper benzin satış miktarları 1990 yılında 859089 ton iken 2000 yılında 1065361 tona yükselmiştir. Belirtilen yıllardaki toplam satış miktarlarındaki ortalama artış oranı %45 ve yıllık ortalama artış oranı ise %4,5 civarında olduğu tespit edilmiştir.

    Kurşunsuz benzin satışları 1990’lı yıllardan sonra artmaya başlamıştır. 1990 yılında 5250 ton olan kurşunsuz benzin satışları 2000 yılında 1404121 tona çıkmıştır. Belirtilen yılarda yıllık ortalama artış oranının %86,6 civarında olduğu tespit edilmiştir.

    1996-2000 yılları arası normal benzin ve süper benzin satış miktarlarındaki azalmalara bağlı olarak toplam benzin satış miktarlarında da azalmalar meydana gelmiştir. Belirtilen yıllarda, normal benzin satışları 2346107 tondan 1202000 tona, süper benzin satışları 1628322 tondan 1065361 tona düştüğü belirlenmiştir. Bu düşüşler bağlı olarak aynı yıllarda LPG satışlarının ise 2243882 tondan 4389715 tona çıkması, LPG nin de mutfaklardan ziyade otomobillere kullanıldığının bir göstergesi olarak görülmektedir.

    Türkiye’de satılan petrol ürünleri içerisinde dizel yakıtından sonra en fazla satış miktarını benzin motorlarında kullanılan yakıt çeşitleri oluşturmaktadır. Bu grup içerisinde bulunan yakıtlar LPG, normal benzin, süper benzin ve kurşunsuz benzin olarak belirilendi ve “Toplam Benzin” olarak gruplandırıldı.

    Logaritmik regrasyon analizi fonksiyonuna göre de Y=811,63ln(x)-6160,8 ve R²=0,975 bulunmuştur. Logaritmik fonksiyonda (x) yılların değişimini ifade etmektedir (Şekil.1). 1990 yılında toplam benzin satış miktarları 4393287 ton iken 2000 yılında 8061197 tona ulaştığı, aynı yıllar arasında yıllık ortalama toplam benzin satış miktarlarındaki artışı %6,4 olarak bulundu (Şekil.2).

    2.2.Dizel Yakıtı Satış Miktarları

    Türkiye’de dizel motorlu taşıt sayıları benzin motorlu taşıt sayılarından az değildir (7). Aynı zamanda dizel motorları ve dizel yakıtları bazı endüstrilerde de kullanılmaktadır. Belirtilen nedenlerden dolayı dizel yakıt satış miktarları artmaktadır.

    Logaritmik regrasyon analizine göre Y=340,53ln(x)-2580,1 olup, R²=0,44 civarında bulunmuştur. R²nin düşük çıkmasının nedeni, değişen yıllara göre dizel yakıt satışlarında oldukça farklılıklar göstermesi şeklinde ifade edilebilir (Şekil.3). 1990 yılında toplam dizel yakıtı satış miktarı 6635438 ton iken, 2000 yılında 9230014 tondur. 11 yıldaki satış artış miktarı 2594576 tondur. Yıllık dizel yakıt satış miktarları farklı olup yıllık ortalama satış artış oranı % 4 dür (Şekil.4).

    2.3.Toplam Benzin ve Dizel Yakıtı Satış Miktarları

    1990 yılında Türkiye’de toplam benzin ve dizel motorlarında kullanılan yakıt miktarları 11028725 ton iken, 2000 yılında 17291211 ton olduğu belirtilmektedir [1]. 1994 yılında 1993 yılına ve 1997 yılında 1996 yılına göre benzin ve dizel yakıt satışlarında düşüşlere rastlanmaktadır.

    Logaritmik fonksiyon analize göre Y=1152,2ln(x) ve R²=0,90’ın üzerinde çıkmıştır (Şekil.5). Burada R2’nin yüksek çıkması toplam benzin satışlarında olduğu gibi oldukça anlamlı olduğunu göstermektedir. Farklı yıllarda toplam yakıt satışlarında düşüşlere rastlanmasına rağmen ortalama yakıt satış miktarındaki artış oranı %49 ve yıllık ortalama satış artış oranı %5,0 civarında bulundu (Şekil.6).

   

    3.      2010 YILINA KADAR MOTORLU TAŞITLARDA KULLANILACAK YAKIT SATIŞ MİKTARLARINDAKİ TAHMİNİ DEĞİŞİMLER

    Bu araştırmada 1990-2000 yılları arasındaki ortalama benzin ve dizel motorlu taşıtlar için yakıt satış miktarları ile ilgili veriler kullanıldı ve 2010 yılına kadar belirtilen yakıt satış miktarları ile ilgili logaritmik regrasyon analizi ile lineer artış miktarlarına göre tahminlerde bulunuldu.

    3.1.Benzinli Motor Yakıtı Satış Miktarlarının Tahmini

    Toplam benzin satış miktarı tahmininde LPG, normal benzin, süper benzin, kurşunsuz benzinden oluşan petrol ürünlerine yer verilmişti. Yapılan hesaplamalara göre 1990-2000 yılları arası elde edilen logaritmik regrasyon analiz formülünün kullanılması ile elde edilen sonuca göre, 2010 yılında toplam benzin satış miktarının 12,369 milyon tona çıkacağı tahmin edilmektedir (Şekil.7).

    1990-2000 yılları arası ortalama toplam benzin satış miktarları doğrusal olarak %6,4 oranında arttığı tespit edilmişti. Aynı satış artış oranının lineer olarak devam etmesi durumunda toplam benzim satışlarının 2010 yılında 14,990 milyon tona ulaşacağı tahmin edilmektedir (Şekil.8).

    3.2.Dizel Motoru Yakıtı Satış Miktarlarının Tahminleri

    Türkiye’de 1990-2000 yılları arası dizel yakıtı satış miktarlarının logaritmik regrasyon analizinin 2001-2010 yılları arası kullanılması ile 2010 yılındaki dizel yakıtı satış miktarı 9,933 milyon ton olacağı tahmin edilmektedir (Şekil.9). Bir diğer şekilde aynı yıllarda elde edilen yıllık ortalama dizel yakıtı satış miktarları doğrusal olarak %4 civarında artması durumunda, toplam dizel yakıtı artışının lineer olarak devam edeceğinin var sayılması durumunda 2010 yılındaki toplam dizel yakıt satış miktarlarının 13,794 milyon tona ulaşacağı tahmin edilmektedir (Şekil.10).

    3.3.Toplam Petrol Yakıtı Satış Miktarlarının Tahminleri ve Mukayesesi

    Bu kısımda benzin ve dizel yakıt satışlarının mukayesesi şekilsel olarak ifade edilmekte ve biri birine göre miktarları üzerinde durulmaktadır. 1990-2000 yılları arası yapılan hesaplamalar sonucunda elde edilen regrasyon analizinin kullanılması durumunda 2010 yılında toplam yakıt satış miktarlarının 23,072 milyon ton olacağı tahmin edilmektedir (Şekil.11). Aynı yıllar arası benzin ve dizel yakıt satışlarındaki yıllık ortalama artışın %5 olması durumunda 2010 yılındaki toplam yakıt satışının 27,8 milyon ton civarında olacağı tahmin edilmektedir (Şekil.12).

    Elde edilen eğrilerden de görüldüğü gibi toplam benzin satışlarındaki artış oranının yüksek olmasından dolayı benzin ve dizel satış oranlarındaki artış dengesi, benzine doğru çekilmektedir. Şekil.13 de regrasyon analizine ve Şekil.14 de ise doğrusal değişime göre elde edilen benzin, dizel ve toplam yakıt eğrilerin birlikte değişimleri görülmektedir.

    Her ne kadar dizel yakıt satış oranlarında düşüşler mevcut ise de, kaçak yollarla yurt içine getirilip satılan dizel yakıt miktarları konusunda elde bulgular olmadığı için bu kısımdaki satış miktarları konusunda yer verilmemiştir.

Şekil. 13. Regrasyon analizine göre 2010 yılına kadar Benzin, Dizel ve Toplam yakıt satışlarının değişimi.

Şekil. 14. Doğrusal artışa göre 2010 yılına kadar Benzin, Dizel ve Toplam yakıt satışlarının değişimi.

   

4.      SONUÇ

    Petrol işleri Genel Müdürlüğünün 1990-200 yılları arası verilerine göre, 2001-2010 yılları arası toplam petrol ve petrol çeşitleri ile ilgili satış miktarları tahmin edildi. Yapılan tahminlerde, 1990-2000 yılları arası petrol satış miktarları ile ilgili doğrusal % ortalama artışlarındaki oran sabitesinin değişmeyeceği ve 2010 yılına kadar devam edeceği varsayıldı.

    Yapılan analiz sonucuna göre, 2000 yılında 8,061 milyon ton olan toplam benzin satışları logaritmik regrasyon analizine göre 12,300 milyon tona ve yıllık %6,4 oranında artarak 14,990 milyon tona çıkacağı tahmin edilmektedir. Bu durum, kurşunsuz benzin satışlarının özellikle 1990’lı yıllardan sonra artmaya başlaması ve belirtilen yılarda ortalama satış artışının 267 kat ve yıllık ortalama artış oranı ise 24 kat civarında olduğu tespit edilmiştir. Bu artışın en önemli nedenlerinin başında globalleşen dünyaya ayak uydurma çalışmaları ile Avrupa Birliğine katılım çalışmalarına bağlı olduğu düşünülmektedir.

    2000 yılında 9,230 milyon ton olan dizel yakıtı satışları logaritmik regrasyon analizine göre 9,936 milyon tona, %4 oranında artması durumunda ise 13,794 milyon tona çıkacağı tahmin edilmektedir.

    Araştırma sonucunda elde edilen tahminlere göre 2000 yılında 17,291 milyon ton olan toplam taşıt yakıt satış miktarları logaritmik regrasyon analizine göre 22,711 milyon tona ulaşması beklenirken, %5 artması durumunda sırasıyla 2001-2010 yıllarında 18,138 milyon tondan 27,898 milyon tona ulaşacağı tahmin edilmektedir.

    Yapılan hesaplamaların regrasyon analizi ile lineer ortalama artışa göre yapılmasının nedeni, farklı bir mukayese ortaya koymak içindir. Regrasyon analizi ve lineer artış hesaplamaları sonucunda, artışların düzgün dağılım oluşturması durumunda anlamlı olmaktadır. Artışların düzgün dağılım oluşturmaması durumunda regrasyon analizlerinde R² küçük çıkacağı için satış miktarlarındaki değişim anlamını kaybetmektedir. Özel farklılıkların oluşmaması durumunda, uzun süreli lineer hesaplamalarda ortalama bir değer alındığından, daha anlamlı bir sonuç çıkacağı düşünülmektedir.

    KAYNAKLAR

    1.      Petrol İşleri Genel Müdürlüğü, 1990-2000 yıllıklarından, Ankara.

    2.      Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO), Yıllık rapor, (Annual rapor), 1999.

    3.      Dünya Enerji Konseyi Türk Enerji Komitesi 1998 Enerji raporu.

    4.      Türkiye İstatistik Yıllığı, “T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü”, 2000.

    5.      Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş. (TÜPRAŞ), 1998 Yılı raporu.

    6.      Safgönül, B. ve Arkadaşları, “İçten yanmalı motorlar”, Birsen yayınevi, Sh.47, 1999.

7.      Emniyet Genel Müdürlüğü, Trafik Dairesi Başkanlığı, Ankara, 2001.