TÜRKİYE VAKIFLAR BANKASI T.A.O.

Planlama ve İktisadi Araştırmalar Grup Yönetmenliği

(İktisadi Araştırmalar ve Mevzuat Yönetmenliği)

SEKTÖR ARAŞTIRMALARI SERİSİ/NO:28

OTOMOTİV SEKTÖRÜ

2003

İÇİNDEKİLER

BÖLÜM I

GİRİŞ 4

BÖLÜM II

DÜNYA OTOMOTİV SEKTÖRÜ

Dünya Otomotiv Sektöründe Üretim 5

Dunya Otomotiv Sektöründe Küreselleşme 7

Dunya Otomotiv Sektöründe Yoğunlaşma 7

BÖLÜM III

TÜRKİYE OTOMOTİV SEKTÖRÜ

1.Türkiye Otomotiv Sektöründe Üretim 8

2.Türkiye Otomotiv Sektöründe Kapasite Kullanımı 10

3.Türkiye Otomotiv Sektöründe Satışlar 11

4.Türkiye Otomotiv Sektöründe Dış Ticaret 12

4.1 İhracat 12

4.2 İthalat 13

BÖLÜM IV

OTOMOTİV YAN SANAYİİ

1.Otomotiv Yan Sanayiinde Üretim 14

2.Otomotiv Yan Sanayiinde Dış Ticaret 15

BÖLÜM V

OTOMOTİV SEKTÖRÜ FİNASMAN VE TEŞVİK DURUMU

1- Otomotiv Sektörüne Sağlanan Finansal Destekler 16

2-Otomotiv Sektörüne Sağlanan Yatırım Teşvikler 17

3-Otomotiv Sektöründe Yabancı Sermaye 17

BÖLÜM VI

SEKTÖRÜN SORUNLARI VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ ……………….. 18

BÖLÜM VII

SONUÇ …………………………………………………………………..……….... 21

KAYNAKLAR

BÖLÜM I

GİRİŞ

Otomotiv sanayii, tüm sanayileşmiş ülkelerde ekonominin lokomotifi olarak kabul edilmektedir. Sektörün ekonomideki sürükleyici-lokomotif etkisinin nedeni, diğer sanayi dalları ve ekonominin diğer sektörleri ile olan çok yakın ilişkisidir. Otomotiv sanayii demir-çelik, petro-kimya, lastik gibi temel sanayi dallarında başlıca alıcı ve bu sektörlerdeki teknolojik gelişmenin de sürükleyicisidir. Turizm, altyapı ve inşaat ile ulaştırma ve tarım sektörlerinin gerek duyduğu her çeşit motorlu araçlar sektör ürünleri ile sağlanmaktadır. Bu sektördeki değişimler, ekonominin tümünü yakından etkilemektedir.

Otomotiv sektörü genel olarak karayolu taşıt araçları (binek otomobili, otobüs, midibüs, minibüs, çekici, kamyon ve traktör) ile bu araçların imalatında kullanılan parçaları imal eden bir sanayi dalı olarak tanımlanmaktadır.

Türk otomotiv sanayii pek çok açıdan Türk ekonomisi içinde lokomotif sektör konumundadır. Sektör gerek yarattığı katma değer, gerek doğrudan ve dolaylı olarak istihdama katkısı ve ithalata yönelik döviz tasarrufu gücü oranında dış ödemeler dengesi üzerinde sağladığı pozitif katkılar, gerekse sektörün içinde yer alan üretici işletmelerin ödedikleri ve sektör ürünlerinin satışlarından elde edilen vergi gelirleri ile devlet bütçesi içinde önemli bir yer tutmaktadır.

Bütün bu özelliklerin yanısıra, sektör ileri teknolojinin Türkiye’ye transferinde önder bir rol oynamakta, teknolojinin kullanımı için yetiştirdiği elemanlar bu ülkenin stratejik öneme sahip diğer sektörleri için de çok önemli bir yetişmiş el emeği potansiyeli oluşturmaktadır.

Başlangıçta Türkiye’de ithal ikamesi modeli üstüne kurulan otomotiv sektörü bugün ulaştığı noktada gıda ve tekstil sektöründen sonra ülkenin üçüncü büyük sektörü olarak kabul edilmektedir.

Kısaca otomotiv ana ve yan sanayii; ülkenin, hammadde imalat ve savunma sanayiilerinin gelişmesinde, istihdamın arttırılmasında, sosyal ve ekonomik gelişmenin sağlanmasında, milli gelirin arttırılmasında ve geniş bir tabana yayılmasında önemli bir rol oynamaktadır. Bu anlamda otomotiv ana sanayii yan sanayii ile birlikte ülkenin ekonomik ve sosyal gelişmesini destekleyen bir özellik arzetmektedir.

Bu çalışmada; otomotiv ana ve yan sanayiinin gelişimi incelenmektedir.

BÖLÜM II

DÜNYA OTOMOTİV SEKTÖRÜ

1.Dünya Otomotiv Sektöründe Üretim

Dünyada otomobil üretimine 18. yüzyılda başlanmış, 1900’lü yıllarda ABD’de, 1940'lı yıllarda ise Avrupa’da seri üretime geçilmiştir. Japonya otomotiv sanayiine sonradan girmiş olmasına rağmen üretimde gösterdiği performans ve teknik başarısı nedeniyle 1960’larda önemli ölçüde ihracat yapar duruma gelmiş ve pazar payını sürekli artırmıştır.

Otomotiv sektörü 1979’daki ikinci petrol şokunu izleyen resesyon ortamının olumsuz etkilerini dört yılı aşkın bir sürede atabilmiş, nitekim dünya motorlu taşıt üretimi 1979’da 41.6 milyon adet iken, 1982’de 36.1 milyon adete düşmüştür. 1980’lerin ilk yıllarındaki bu azalma Kuzey Amerika’da daha ciddi boyutlara ulaşmıştır.

1980’li yıllar dünya otomotiv sektörünün yeniden yapılanma sürecine girdiği yıllar olmuştur. Bu yıllarda, dünya çapında otomotiv sektörünü biçimlendiren olaylardan ilki Japonya, Kuzey Amerika ve Avrupa’daki geniş piyasaların belli bir doyuma ulaşması, ikincisi ise Japonların dizayn ve üretim tekniklerinde gösterdikleri gelişme sonucu daha fazla üretim avantajını yakalaması ve yeni teknolojileri geliştirmesi olmuştur.

Yine bu yıllarad Avrupa piyasasında yaşanan talep daralması, üreticiler arasındaki şiddetli rekabet, pek çok Avrupa ülkesinin Japonya’dan yapılan ithalata sınırlama koymasıyla sonuçlanmıştır. Otomotiv sektöründe OECD ülkeleri, özellikle Japonlara karşı gümrük vergileri, miktar kısıtlamaları, gönüllü ihracat kısıtlamaları, teknik istekler gibi kısıtlayıcı önlemler almışlardır. Bunun paralelinde 1990 yılından itibaren uluslararası otomotiv pazarlarında Güney Kore ürünleri hızla yayılmaya başlamıştır. Güney Kore firmalarının üretimi, hükümetin özel ve istikrarlı planları ile kısa zamanda gelişerek hızla artmıştır.

Dünya Motorlu Araç Üretiminin Yıllar itibariyle Gelişimi (Bin Adet)

ÜLKELER	1999	2000	2001	2002	Değişim %
AVRUPA	19.771	20.169	20.044	19.899	-0,7
-AB	16.929	17.084	17.219	16.948	-1,6
-Doğu-Merk.Av.	2.544	2.654	2.554	2.604	1,9
-Türkiye	298	431	271	347	28,1
AMERİKA	19.316	19.691	17.914	18.724	4,5
-NAFTA	17.634	17.670	15.798	16.724	5,9
-Güney Amerika	1.682	2.021	2.115	2.000	-5,4
ASYA-OKYANUSYA	16.871	17.900	17.811	19.784	11,1
-Japonya	9.895	10.141	9.777	10.258	4,9
-Güney Kore	2.843	3.115	2.946	3.148	6,9
-Çin	1.830	2.069	2.334	3.251	39,3
-Diğer	2.303	2.575	2.754	3.127	13,5
AFRİKA	301	299	393	378	-3,8
TOPLAM	56.259	58.059	56.161	58.785	4,7

Kaynak: OICA

2000 yılında %3,2 oranında artarak 58,1 milyon adede çıkan, 2001 yılında bir önceki yıla göre % 3,9 oranında gerileyerek 56.2 milyon adete düşen dünya motorlu araçlar üretimi, 2002 yılında % 4,7 oranında artarak 58.8 milyon adete ulaşmıştır.

2002 yılında dünya motorlu araç üretiminde % 33,8 ile en yüksek paya sahip olan Avrupa'da üretim, önceki yıla göre % 0,7 oranında düşmüş, bu gelişmede Belçika'da % 11 ve İtalya'da % 10 olarak gerçekleşen düşüşün etkisiyle AB ülkelerinde yaşanan % 2'lik azalış etkili olmuştur.

Toplam üretimin % 31,9'unu gerçekleştiren Amerikanın üretiminde % 4,5, %33,7'sini gerçekleştiren Asya'nın üretiminde ise % 11,1 artış olmuştur. Dünya üretiminin % 5,5'ini gerçekleştiren Çin'in üretimi ise bir önceki yıla göre % 39,3 oranında artmıştır.

2002 yılında gerçekleştirilen dünya motorlu araç üretimine araç türleri itibariyle bakıldığında; toplam üretim içinde bir önceki yıla göre otomobil üretiminin payı % 70,8'den % 69,8'e düşerken, hafif araç (minübüs vb.) üretiminin payı %25,3'den % 26,1'e, ağır ticari araç (kamyon vb.) üretiminin payı % 3,6'dan % 3,8'e çıkmış, otobüs üretiminin payı ise % 0,3'lük düzeyini korumuştur.

2.Otomotiv Sektöründe Küreselleşme

Son yıllarda dünya otomotiv sektöründe yüksek potansiyelli teknolojik gelişme neticesinde üretimde büyük oranda yoğunlaşma olmuş, birleşme, satınalma veya ortaklık yolu ile şirket sayısının azalması sonucu bu yoğunluk giderek artmış ve böylece sektörde aşırı bir kapasite ve rekabet hüküm sürmeye başlamıştır.

Küresel yayılmanın temel nedenleri, sanayileşmiş ülkelerde doymuş iç pazar, gelişen pazarlarda hükümetlerin cazip teşvik sistemleri, yüksek koruma ve ucuz işçilik gibi yerel olanaklar, otomobil sanayiinin olgun bir sanayi olarak gelişmiş ülkeler tarafından diğer ülkelere transferi ve teknik mevzuatın uyumlaştırılması olmuştur.

Birleşmelerin başlıca nedenleri ise; sınırlı ve giderek düşen kar oranları, aşırı kapasite, küreselleşme zorunluluğu ve yeni teknolojilerin geliştirilmesindeki giderek artan maliyetler olarak sıralanmaktadır. Gelişen rekabetçi ortamda, “ekonomik ölçek” hayati önem taşımakta ve bu da birleşmeleri hızlandırmaktadır. Asya’daki ekonomik kriz ve Avrupa Birliği’nin ortak para birimi olarak Euro'ya geçişi, süreci hızlandırıcı bir etki yapmıştır.

Küreselleşme otomotiv sanayiinde yapısal değişikliklere neden olmaktadır. Pazarda artan rekabet ve yeni model talebi nedeni ile farklı ürünlerin üretimi için “platform esaslı stratejiler” geliştirilmektedir. Belirli sayıda platform üzerine daha fazla modelin geliştirilmesi ile üretim ve parça maliyetlerinde azalma sağlanmaktadır.

3.Otomotiv Sektöründe Yoğunlaşma

Dünyada otomotiv üretimi 2002 yılı itibariyle 10 ülkede yoğunlaşmış olup, Japonya, ABD, Almanya, Fransa, Güney Kore, İspanya, İngiltere, İtalya, Çin ve Brezilya'nın oluşturduğu bu grup toplam üretimin %80’ine yakın bir üretim gerçekleştirmiştir. Dünya otomotiv üretimi giderek belirli ülkelerde olduğu gibi belirli firmalarda da yoğunlaşmakta, motorlu taşıt aracı üreten firmaların sayısı azalmakta ancak firma ölçekleri büyümektedir.

BÖLÜM III

TÜRKİYE OTOMOTİV SEKTÖRÜ

1.Türkiye Otomotiv Sektöründe Üretim

2000'li Yıllar Öncesinde Türkiye'de Motorlu Araç Üretimi (Adet)

	1992	1993	1994	1995	1996	1997	1998	1999
Üretim	344.482	453.465	268.343	326.508	329.337	399.917	405.002	325.297
Değ.(%)	31,1	31,6	-40,8	21,7	0,8	21,4	1,3	-19,7

Kaynak: Otomotiv Sanayii Derneği,

Türkiye’de otomotiv sektörü üretime 1950’lerin ortalarında başlamış, üretim 1960’ların ortalarından itibaren de hız kazanmıştır. 1950’li yıllarda bazı prototip araçların üretilmesinden sonra, ilk montaj hattı 1954’te orduya jip ve kamyonet temini için kurulmuş, 1955’te kamyon ve 1963’te otobüs montajına başlanmış, takip eden üç yıl içinde de binek otomobil üreten montaj fabrikaları (Tofaş-Fiat, Oyak-Renault, Otosan-Ford) imalata geçmiştir. 1966’da ise otomotiv sanayi kendi modellerinin montajına başlamış ve Otosan tarfından o dönemlerin otomobili “ANADOL” üretilmiştir. İki büyük otomobil üreticisi Tofaş ve Oyak-Renault, İtalyan ve Fransız lisanslarıyla 1971’de imalat hatlarını kurmuşlardır.

Son yıllarda Japon ve Güney Koreli otomobil üreticileri Türkiye’de ortak girişimler başlatmışlardır. 1999 yılında özgün tasarımı Türkiye’de geliştirilen kamyonların İspanya, Portekiz ve İngiltere’ye ihracatına başlanmıştır. Otomobil de de büyük Türk otomotiv üreticileri, lisansları altında üretim yaptıkları Batılı otomotiv üreticilerinin dünya üretim merkezleri olma yolunda ilerlemektedirler.

Türk otomotiv sektörü üretim açısından en hızlı gelişmesini, 1991-1993 yılları arasında yılda ortalama % 30 büyüyerek gerçekleştirmiştir. Söz konusu yıllarda, imalat sanayiindeki ve iç talepteki hızlı gelişime parelel olarak başta otomobil olmak üzere tüm taşıt araçlarında önemli ölçüde üretim artışı sağlanmıştır.

1994 yılında ise finansal krizin otomotiv sektörüne de yansıması sonucu üretim, otomobilde % 39 ve sektör genelinde de % 40,8 oranında gerilemiştir. 1995 yılında bir önceki yıla göre % 21,7 oranında artan üretim, 1996 yılında yaklaşık % 1 oranında artmış, 1997 yılında ise % 21,4’lük bir artış neticesinde az da olsa toparlanabilmiştir. 1998 yılına gelindiğinde toplam üretim 1997 yılına oranla %1’lik çok küçük bir artış kaydedebilmiştir. Bu gelişmenin ana sebebi; 1998 yılında yaşanan uluslararası krizden Türk ekonomisinin ve doğal olarak Türk otomotiv sektörünün de etkilenmesi olmuştur. 1999 yılındaki %19,7'lik azalışın ardından 2000 yılında makro ekonomideki gelişme ve beklentilerin paralelinde sektör yine rekor artışlardan birini yaşamış ve toplam üretim % 43,9 oranında artmıştır.

Son yıllarda Türkiye Motorlu Araç Üretimi ve Araç Türlerine Göre Dağılımı (Adet)

	2000	2001	2002	02/01 %	2002 3 Aylık	2003 3 Aylık	03/02 %
Otomobil	297.476	175.343	204.198	16,5	44.321	54.137	22,1
Kamyon	28.348	6.683	12.295	83,9	1.879	2.643	40,7
Kamyonet	68.807	76.672	116.872	52,4	18.097	38.114	110,7
Otobüs	4.213	2.501	2.684	7,3	588	743	26,3
Minibüs	20.597	6.486	6.139	-5,4	772	1.477	91,3
Midibüs	11.506	3.000	4.377	45,9	776	1.143	47,3
Taşıt Araç.Top.	430.947	270.685	346.565	28,0	66.433	98.257	47,9
Traktör	37.434	15.052	10.652	-29,2	2.452	5.448	122,2
Genel Toplam	468.381	285.737	357.217	25,0	68.885	103.705	50,5

Kaynak: Otomotiv Sanayii Derneği, Aylık İstatistik Bültenleri

2001 yılında motorlu taşıt üretimi (traktör hariç) 2000 yılına göre % 37,2 oranında azalma göstermiş, üretimde en yüksek azalma % 76,4 oranı ile kamyon üretiminde görülmüş, bunu % 73,9 ile midibüs, % 68,5 ile minibüs üretimi izlemiştir. Motorlu taşıt üretiminin % 65'ini oluşturan otomobil üretiminde yaşanan düşüş ise % 41,1 oranında olmuştur.

2002 yılında motorlu taşıt üretiminde 2001 yılına göre % 28 oranında artış görülmüş, bu artış özellikle kamyon, kamyonet ve midibüs üretimindeki artıştan kaynaklanmıştır. Toplam taşıt araçları üretiminin %59'unu oluşturan otomobil üretimi ise % 16,5 oranında artmıştır.

2003 yılının ilk çeyreğinde bir önceki yılın aynı dönemine göre % 47,9 oranında üretim artışı yaşanan sektörde, kamyonet üretiminde % 100'ün üzerinde gerçekleşen artış ile minübüs üretimindeki % 91,3'lük artış etkili olmuştur. Bu dönemde traktör üretiminde de % 122,2'lik önemli bir artış sözkonusu olmuştur.

2.Türkiye Otomotiv Sektöründe Kapasite Kullanımı

Otomotiv sektöründe üretim yapan firmalar, 1990’lı yılların başında sektörün hızlı bir büyüme süreci içinde olması nedeniyle kapasitelerini artırmışlardır. 1993 yılında, 1992’ye kıyasla toplam üretimde sağlanan artışa parelel olarak, kapasite kullanımında da maksimum düzeylere erişilmiş ve sektörde genel kapasite kullanımı % 77’ye ulaşmıştır. İzleyen yıllarda ise 1993 yılında ulaşılan rekor üretimden sonra talep artışının beklenenin altında kalması sonucu atıl kapasite ile çalışmak zorunda kalan sektörün kapasite kullanımı düşük seviyelerde gerçekleşmiştir.

Yıllara Göre Üretim Miktarları ve Kapasite Kullanım Oranları (%)

1993

1994

1995

1998

1999

2000

2001

2002

2003/3

Üretim

453.465

268.343

326.508

405.002

325.297

468.381

285.737

357.217

103.705

Kap. Kul.%

Kaynak: Otomotiv Sanayii Derneği,

1994 yılında yaşanan kriz kapasite kullanımının % 77'den % 46’ya düşmesine yol açmış, 1995 yılından 1998 yılına kadar ortalama % 50 civarında gerçekleşen kapasite kullanımı 1998 yılının son yarısında ortaya çıkan küresel krizin etkisi ile 1999'da % 36'ya düşmüş, 2000 yılındaki rekor üretim artışına paralel olarak da yine % 50'lere çıkmıştır. 2001 yılında ise 979.405 adet üretim kapasitesi olan sektörün gerçekleştirmiş olduğu 285.737 araçlık üretim ile kapasite kullanımı % 29'a, düşmüş, izleyen yıllarda gerçekleşen üretim artışı sonucunda ise 2002'de % 35'e, 2003 Mart ayı itibariyle de % 38'e yükselmiştir.

3.Türkiye Otomotiv Sektöründe Satışlar

1995 yılında otomotiv sektöründe 279 bin araçlık satış sözkonusu iken, bu rakam 1998 yılında 478 bine, sektörün en iyi performans gösterdiği 2000 yılında da 659 bine çıkmış, 2000 ve 2001 yıllarında yaşanan krizler sonucunda ise pazar 2001'de 196 bine, 2002'de ise 175 bine kadar gerilemiş, böylece pazarda 10 yıl itibariyle azalan bir trend söz konusu olmuştur.

Otomotiv Sektörü Yıllık Motorlu Taşıt Satış Miktarları (Bin Adet)

	1995	1996	1998	1999	2000	2001	2002	2003/2
Otomobil	217	240	316	289	467	131	91	12
Hafif Ticari A.	38	64	122	91	153	52	67	10
Diğer	24	39	40	23	39	13	17	2
Toplam Satış	279	343	478	403	659	196	175	24
Yerli Araç Sat.	238	246	298	226	319	101	92	12
İthal Araç S.	41	97	180	177	340	95	83	12
İthal/Toplam S.	15	28	38	44	52	48	47	50

Kaynak:OSD, Nisan 2002

Gümrük Birliği ile birlikte ithalatın toplam pazardaki payı 1995'deki , % 15 düzeyinden 1998'de % 38'e, 2000 yılında % 52'ye çıkmış, 2002'de ise % 47 olarak gerçekleşmiştir. 1995 yılında toplam Pazar içindeki ağırlığı % 85 olan yerli motorlu araç satışı ise ithal araçların aksine yıllar itibariyle azalarak, 1998'de % 62'ye, 2000 yılında % 48'e düşmüş, ancak 2001 yılından itibaren döviz kurlarındaki artışın da etkisiyle ithal araçlara olan talepteki azalma sonucunda tekrar artmaya başlamış ve 2003 yılının ilk üç ayı itibariyle yerli-yabancı araç pazar payı aynı seviyede gerçekleşmiştir.

4.Türkiye Otomotiv Sektöründe Dış Ticaret

4.1 İhracat

Motorlu Taşıt İhracatının ve Üretim İçindeki Payının Gelişimi (Adet)

1995

1996

1997

1998

1999

2000