Yer yüzeyinin gerek duyduğu enerjinin tümügüneşten gelir.
Güneş yer yüzeyine her saat100,000,000,000,000 kWh lık enerji yayar. Başka bir
değişle,yer yüzeyi güneşten 1017 watt gücünde enerji alır. Güneştengelen
enerjinin yaklaşık %1-2 si rüzgar enerjisine dönüşür.Yani rüzgar enerjisi, hız
enerjisine dönüşmüş güneşenerjisidir.
Karalar, denizler ve havaküre farklıözgül ısılara
dolayısıyla farklı sıcaklıklara sahip olurlar.Sıcaklık dağılımı, coğrafik ve
çevresel koşullara bağlıdır.Yerkürede ortaya çıkan sıcaklık ve buna bağlı
basınçfarklılıkları, rüzgarın oluşmasına neden olur. Yüksek basınçalanlarından
alçak basınç alanlarına doğru hareket eden hava,“rüzgar” olarak
isimlendirilmektedir. Yer yüzünde oluşan havakütlesi hareketleri, yerin
dönmesinden kaynaklanan “corriolis”kuvvetten ve yeryüzü ile akışkan hava
kütlesi arasındakisürtünme kuvvetinden etkilenirler.
Küresel rüzgarlar
Ekvator ve çevresi (0 derece enlemi)güneş ışınlarının yer
yüzeyine geliş açılarındakifarklılıkları nedeniyle, güneş tarafından diğer
enlemlere göredaha çok ısıtılır. Farklı ısınma ve farklı sıcaklık
derecesinedeniyle hava dolaşımları başlamış olur. Sıcak hava, soğukhavadan daha
hafiftir . ısınma sonucunda sıcak hava yukarıyadoğru yükselir. Bu yükselme,
yaklaşık olarak 10 km yüksekliğekadar sürer. Yükselen hava bu yükseklikte
kuzeye ve güneyedoğru ayrılır. Eğer yer küre dönmemiş olsa idi, yükselen
havabasit olarak kuzey ve güney kutuplara gider ve kutuplardaaşağılara çöker,
tekrar ekvatora doğru hareket ederek sürekliçevrimine devam ederdi.
Havakütleleri
ekvatorda ısınarak yukarıya doğru hareket ederler.Belli bir yükseklikten sonra,
kuzeye ve güneye doğruhareketlerine devam ederler. Her iki kürede30
dereceenlemlerde “corriolis kuvveti” hava kütlesinin daha yüksekenlemlere
hareketini önleyerek kuzeye ve güneye doğru hareketetmesine neden olur.
Hareket halindeki hava kütlesi,dünyanın dönüşünden dolayı
kuzey yarım kürede sağa, güneyyarım kürede sola doğru sapar.Sapmaya neden
olankuvvete “corriolis kuvveti”denir. Bu şekilde oluşan rüzgara da“jeostrofik
rüzgar”denir. Aslında jeostrofik rüzgar, basınçgradyanı ve corrioliskuvvet
arasındaki dengeden oluşanve yer yüzeyi ile etkileşmeyen kuramsal bir
rüzgardır. Burüzgar izobar”lara paraleldir. Gerçekte corriolis kuvveti
birkuvvet değildir. Yalnızca dünyada ki belli bir yerdeki havaparselinin yatay
olarak hareketine bir bakış açısı sağlar.Basınç gradyanları arasındaki akış,
ası rüzgarın hareketkuvvetidir. Hava kütleleri yüksek basınç alanlarından dolayıtekrar
aşağı seviyelere doğru inmeye başlarlar. Kutuplarda dahavanın daha soğuk
olmasından dolayı yüksek basınç alanlarıoluşur. Corriolis kuvvetten dolayı
baskın rüzgar yönlerielementlere göre aşağıdaki şekilde oluşur.
|
Enlem |
90-60 N |
60-30 N |
30-0 N |
0-30 S |
30-60 S |
60-90 S |
|
Yön |
NE |
SW |
NE |
SE |
NW |
SE |
Çizelgedeki baskın yönleri yerel coğrafik yapıdan etkilenebilmektedir.